Zaman bəzən sözə borclu qalır. Çünki elə insanlar olur ki, onların həyat yolunu, fəaliyyət müstəvisini anlamaq üçün təkcə tarix kifayət etməz – düşüncə də onun izini sürməlidir. Həsən bəy Zərdabi məhz belə bir düşüncə adamıdır. Onun qələmi sadəcə informasiya daşıyıcısı deyil – o, ideya daşıyan bir ruhdur. Mətbuatın ilk nəfəsini verən, susqun cəmiyyətin içində səsə çevrilən və fikri əmələ dönüştürən bu şəxsiyyətin irsi təkcə keçmişə aid deyil; o, bu günün aydınlığına yön verən bir yol işığıdır.

Zərdab kəndində doğulmuş bu şəxsiyyətin elmi yolunun Moskva Universitetinə qədər uzanması onun iradəsinin gücünü deyil, eyni zamanda ictimai məsuliyyətinin miqyasını göstərir. O, fərdi uğurları ilə kifayətlənməyib, biliyini cəmiyyətin dirçəlişi üçün vasitəyə çevirmişdir. Təhsilini başa vurduqdan sonra universitetdə elmi karyera qurmaq imkanı əldə etsə də, bu yoldan imtina edib xalqının yanında olmağı seçməsi onun əqidəsinin sağlamlığını və iradəsinin bütövlüyünü göstərir.

1875-ci ilin 22 iyulunda nəşrə başlayan “Əkinçi” qəzetinin doğuluşu bir sadə mətbu hadisə kimi görünə bilər. Lakin Zərdabinin bu addımı cəmiyyətin fikri həyatında dönüş nöqtəsi oldu. Qəzetin dili sadə idi, məzmunu isə dərin. O, elmi, gündəlik həyatı, qadının sosial mövqeyini, təfəkkürün sərbəstliyini kütləyə çatdırmaq üçün mətbuatı vasitəyə çevirdi. “Əkinçi” qaranlıqda səslənən ilk nidadır – sətirlərinin arxasında azadlıq, izah, oyatmaq və çağırmaq durur.

Teatr onun baxışında sadəcə estetik məkan deyildi – o, cəmiyyətin düşüncəsini oyadan, sosial dərdləri səsləndirən bir vasitə idi. Zərdabi dramaturgiyanı sosial dialoqa çevirmiş, səhnədə cəmiyyətin içində gedən sükutu pozmağa cəhd etmişdir. Bu yanaşma onu yalnız maarifçi yox, eyni zamanda sosial məsuliyyət daşıyan sənət təbliğatçısına çevirmişdir.

1901-ci ildə qızlar məktəbinin açılması ilə bağlı təşəbbüsləri, onun cəmiyyətin inkişafında qadının rolunu başa düşdüyünü göstərir. Bu təşəbbüs onun üçün yalnız yeni bir məktəbin başlanması deyildi – o, düşüncə sərhədlərini genişləndirməyə yönəlmiş ideoloji bir addım idi. Qadını elmə yönəltmək, cəmiyyətin bütövlüyünü təmin etmək demək idi.

Zərdabinin torpaqşünaslığa dair yazıları yalnız elmi nəzəriyyə deyil – onlar gündəlik əkinçinin həyat tərzi ilə uyğunlaşdırılmış praktiki bilik idi. Onun “kotanla şumlanmalıdır” fikri sadəliklə dərinliyin qovuşduğu bir cümlədir. Bu nümunə, Zərdabinin elmi xalq üçün əlçatan və başa düşülən etmə niyyətini göstərir.

1907-ci ildə vəfat edən Həsən bəy Zərdabi fiziki olaraq bu dünyadan getsə də, onun fikri, ruhu, düşüncə mirası zamanın içində yaşamını davam etdirir. Dəfn yerinin dəyişdirilməsi onun məkanını dəyişə bilərdi, lakin zamanın içindəki mövqeyini dəyişmək mümkün deyildi. Onun əsl yeri cəmiyyətin vicdanıdır, xalqın yaddaşıdır.

Bu gün biz onun haqqında yazarkən təkcə bir bioqrafiyanı təqdim etmirik; əslində, bir düşüncə borcunu ödəyirik. Həsən bəy Zərdabi – cəmiyyətin fikir dinamizmini başlatmış bir təkan qüvvəsidir. Onun adı bir səslənmədir – sözün içindən doğan, vicdanla qovuşan və iradə ilə yön verən bir çağırış. Cəmiyyətin hər yeni səhifəsində bu adın ruhu yaşayır, səssizcə yol göstərir.

Mövsümağa Ədalətoğlu
Yazıçı-publisist.