Xocalı soyqırımının 34-cü ildönümü münasibətilə Dövlət Gömrük Komitəsinin Akademiyasında (DGKA) keçirilən tədbir bir anım mərasimi olmaqla yanaşı, həm də milli yaddaşın, vətəndaşlıq borcunun və fəlsəfi düşüncənin təcəssümü idi. Bu mərasimdə səslənən hər bir söz, hər bir xatirə, hər bir sükut anı xalqımızın tarixi yaddaşına bir daha möhür vurdu.

Tədbir Dövlət Himni ilə başladı, şəhidlərin ruhu bir dəqiqəlik sükutla yad edildi. Bu sükut sadəcə bir dəqiqənin sükutu deyildi – o, tarixin dərinliklərindən gələn bir fəryad idi. Bu sükutda həm Xocalının qaranlıq gecəsi, həm də müzəffər qələbənin işığı vardı. Sükut insanın öz vicdanı ilə dialoquna çevrildi.

Gömrük xidməti general-mayoru Qulu Novruzov çıxışında Xocalı soyqırımını yalnız Azərbaycan xalqına deyil, bütün bəşəriyyətə qarşı törədilmiş cinayət kimi dəyərləndirdi. Onun sözlərindəki Vətən sevgisi, şəhidlərin adının çəkildiyi anlarda gözlərindəki kədər, rəhbərin yalnız idarəçi deyil, həm də xalqın dərdini öz qəlbində daşıyan bir vətəndaş olduğunu göstərirdi. Qulu müəllimin yaratdığı ab-hava tədbir iştirakçılarını bir ailə kimi birləşdirdi – sanki hamı illərlə tanıdığı əziz bir insanla söhbət edirdi.

Qulu müəllim həmçinin müzəffər Ali Baş Komandan İlham Əliyevin tarixi xidmətlərindən danışaraq vurğuladı ki, onun əvəzolunmaz əməyinin, uzaqgörən xarici siyasətinin və qətiyyətli səylərinin nəticəsində Azərbaycan qalib ölkəyə çevrildi. Bu qələbə yalnız hərbi gücün deyil, həm də diplomatik müdrikliyin, siyasi iradənin və xalqın birliyinin təntənəsi idi. Xocalı şəhidlərinin ruhu bu qələbə ilə rahatlıq tapdı, çünki onların qisası alındı və Azərbaycan bayrağı Xocalıda ucaldıldı.

Tədbirdə iştirak edən və çıxış edən qonaqlar:

* Şamil Ələkbərli – “Xocalı Soyqırımını Tanıtma” ictimai birliyinin sədri, faciənin şahidi, jurnalist.
* Mövsümağa Abasov – Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü, 44gunsavash.az saytının baş redaktoru, yazıçı-publisist.
* Xəlil Vəliyev – Xocalı Rayon İcra Hakimiyyətinin məsul əməkdaşı, müharibə veteranı, faciənin canlı şahidi.
* Surxay Quliyev – Xocalı döyüşündə iştirak etmiş döyüşçü.
* Hüseynağa Quliyev – könüllü olaraq Xocalının müdafiəsinə qatılmış, əsirlik dəhşətlərini yaşamış Xocalı sakini.
* Aynurə Rüstəmova – birliyin üzvü.
* Akademiyanın rəhbərliyi, əməkdaşları və tələbələri.


Faciənin şahidlərinin danışdıqları sözlər məni sanki o dəhşətli anı yaşamağa məcbur etdi. Çıxış anında dilim dondu, nəfəsim tutuldu.

“Qabırğamın altındakı gülləni yalnız Xocalıda əməliyyat etdirəcəm” ifadəsi bir insanın taleyindəki ağrını deyil, bütöv bir xalqın yaddaşındakı yaraları göstərirdi. Bu sözləri eşidəndə içimdə bir səs oyandı: “Mənim qəlbimdəki yara harada sağalacaq? Yaddaşın gülləsi çıxarılmır, o daim içimizdədir.” Cavab isə sükut idi – sükutun içindəki fəryad.

“Qardaşımın ailəsinin bütün üzvləri işgəncə ilə şəhid oldu” kəlmələri isə məni bir anlıq Xocalıya apardı. O qaranlıq gecənin səsini, fəryadını, insanlığın sınandığı məqamı gözlərimdə canlandırdı. Bu sözlər qulağımda əks-səda verəndə vicdanım soruşdu: “İnsanlıq bu imtahandan necə çıxdı? Mən bu sarsıntının qarşısında nə edə bilərəm?” Mən isə cavab verdim: “Unutmayacağam. Çünki bu dərd mənim də dərdimdir, bu yaddaş mənim də kimliyimdir.”

Şahidlərin gözlərindəki kədər mənimlə dialoqa girdi: “Unutma, yaddaş sənin varlığındır. Əgər unutsaq, biz də yox olarıq.” Mən isə cavab verdim: “Xocalı yaddaşımızda yaşadıqca, xalqımızın ruhu da yaşayacaq.”

Bir yazıçı-publisist kimi həmin anlarda dilim dondu, qəhər boğdu məni. Şahidlərin səsi, onların gözlərindəki kədər və sözlərindəki yanğı mənim qəlbimdə bir daha Xocalının o qaranlıq gecəsini canlandırdı. Bu an mənim üçün sadəcə dinləmə deyil, ruhən yaşama, tarixi bir daha hiss etmə idi.

Videoçarx nümayiş olundu – yaddaşın vizual salnaməsi. Tələbələrin ifasında səslənən ədəbi kompozisiya isə gənc nəsilin Xocalının dərdini öz sözləri ilə yaşatdığını göstərdi. Bu, bir ümid idi: Xocalının dərdi unudulmayacaq, çünki gənclər bu dərdi öz ürəklərində daşıyır.

Tədbirin təşkilində Palkovnik-leytenant Azər müəllimin də əməyi xüsusi qeyd olunmalıdır. Onun səmimiyyəti, ünsiyyət bacarığı və tədbirin təşkilindəki fədakarlığı insana qürur verirdi. Azər müəllim qonaqların qarşılanmasında, tədbirin ab-havasının formalaşmasında mühüm rol oynadı və bu, bir daha göstərdi ki, Xocalı yaddaşının yaşadılması yalnız rəhbərlərin deyil, hər bir vətəndaşın borcudur.

Xocalı soyqırımı yalnız bir xalqın faciəsi deyil, bütün bəşəriyyətin imtahanıdır. Bu imtahanı insanlıq hələ də tam verməyib – çünki ədalət gecikir, həqiqət hələ də tam tanınmayıb. Amma Azərbaycan xalqı öz yaddaşını qoruyaraq, şəhidlərin ruhunu uca tutaraq, Vətən sevgisini nəsildən-nəsilə ötürərək bu imtahanı şərəflə keçir.

Qulu Novruzovun rəhbərliyi altında Akademiyanın kollektivində gördüyümüz səmimiyyət, qonaqpərvərlik və Vətən sevgisi bir daha sübut edir ki, Xocalının dərdi unudulmur, əksinə, xalqımızın birliyini, gücünü, milli ruhunu daha da möhkəmləndirir. Bu tədbir bir anım mərasimi olmaqla yanaşı, həm də bir vətəndaşlıq dərsi idi. Burada hər kəs – rəhbər, müəllim, tələbə, şahid – bir amal ətrafında birləşmişdi: Xocalını unutmaq olmaz, Xocalının dərdi insanlığın dərdidir.

Bu tədbir həm də bir fəlsəfi düşüncə meydanı idi. Burada insan öz vicdanı ilə üz-üzə qalır, tarixlə dialoqa girir, yaddaşın gücünü dərk edir. Xocalı faciəsi bizə öyrədir ki, yaddaş – xalqın varlığının sütunudur. Bu sütun sınarsa, tarix də, kimlik də dağılar. Amma Azərbaycan xalqı bu sütunu möhkəm saxlayır – Xocalının dərdi ilə, Xocalının qüruru ilə, Xocalının yaddaşı ilə.

Xocalı soyqırımı həm də bir ədalət çağırışıdır. Bu çağırış yalnız Azərbaycan xalqına deyil, bütün bəşəriyyətə ünvanlanır. Çünki insanlıq yalnız yaddaşını qoruduqda, yalnız ədaləti bərpa etdikdə öz vicdanını təmizləyə bilər.

Mövsümağa Ədalətoğlu
yazıçı-publisist