21 noyabr 2026-cı il tarixində Milli Məclisin deputatı, Azəri-Türk Qadınlar Birliyinin sədri Tənzilə Rüstəmxanlının “Soy ağacım – sonsuz acım” kitabının təqdimatı keçirildi. Azərbaycanın tanınmış ziyalılarını, millət vəkillərini, ictimai xadimlərini, elm və mədəniyyət nümayəndələrini bir araya gətirən bu tədbir sadəcə yeni bir kitabın oxucularla görüşü deyildi. Bu, yaddaşın dərinliyindən gələn bir çağırışın, nəsillərdən süzülüb gələn həyat həqiqətlərinin və milli köklərə bağlılığın mənəvi təcəssümü idi.
Təqdimat mərasimində səslənən çıxışlar əsərin mahiyyətini müxtəlif rakurslardan dəyərləndirsə də, ən yaddaqalan məqam müəllifin öz çıxışı oldu. Tənzilə xanım nənəsi Şahnisə xanımın həyat yolundan, onun üzləşdiyi çətinliklərdən, zamanın sərt sınaqları qarşısında nümayiş etdirdiyi mətanətdən danışdıqca zalı duyğulu bir ab-hava bürüyürdü. Hiss olunurdu ki, burada yalnız bir ailənin tarixindən söhbət getmir. Bu taleyin fonunda bir nəslin yaddaşı, bir dövrün ağrıları və Azərbaycan qadınının mənəvi qüdrəti canlanır. Şahnisə xanımın ömür yolu özündə bütöv bir dövrün izlərini daşıyır. Onun taleyində ayrılıqların nisgili, həyatın ağır sınaqları və insan iradəsinin sarsılmaz gücü əks olunur.
“Soy ağacım – sonsuz acım” yalnız ailə salnaməsi deyil. Bu əsər insanı öz köklərinə qaytaran, onu mənəvi yaddaşı ilə üz-üzə qoyan dəyərli bir sənəddir. Bu əsərdə bir ailənin tarixindən başlayan yol tədricən xalq yaddaşına çevrilir. Sətirlər arasında yalnız keçmişin xatirələri deyil, bir millətin yaşadığı ağrılar, sınmayan iradəsi və əsrlərdən süzülüb gələn mənəvi dəyərlər yaşayır. Müəllif şəxsi talelərin işığında ümummilli yaddaşın bütövlüyünü göstərərək oxucunu öz kökləri və kimliyi haqqında yenidən düşünməyə sövq edir. Müəllif bu həyatdan bəhs edərkən keçmişi sadəcə xatırlatmır, onu oxucunun gözləri önündə yenidən yaşadır.
Əsərin əsas üstünlüyü onun səmimiliyində və həyatiliyindədir. Buradakı hadisələr həyatın özündən doğduğu üçün oxucuda süni təəssürat yaratmır. Əksinə, insanı düşünməyə, öz keçmişinə daha həssas nəzərlə baxmağa sövq edir. Kitab bir daha xatırladır ki, tarix yalnız arxivlərdə qorunan sənədlər deyil, həm də ailələrin yaddaşında yaşayan xatirələr, nəsildən-nəslə ötürülən mənəvi mirasdır. Kitabı oxuyarkən insan hadisələri kənardan izləyən deyil, onların daxilində yaşayan bir şahidə çevrilir.
Tənzilə Rüstəmxanlı müasir Azərbaycanın ictimai və ədəbi-mədəni mühitində milli düşüncənin, türkçülük ideyasının və Azərbaycançılıq məfkurəsinin ardıcıl daşıyıcılarından biridir. Onun yaradıcılığında və ictimai fəaliyyətində Vətən sevgisi, milli kimlik duyğusu, tarixi yaddaşa ehtiram xüsusi yer tutur. Onun düşüncəsində Vətən yalnız coğrafi məkan deyil, əcdadlardan gələn mənəvi miras, dilimizin müqəddəsliyi və gələcək nəsillər qarşısında daşıdığımız məsuliyyətdir. Bu baxımdan Qarabağ həqiqətləri, türk dünyasının birliyi, milli-mənəvi dəyərlərin qorunması və tarixi yaddaşın yaşadılması mövzuları onun yaradıcılığında xüsusi əhəmiyyət kəsb edir və “Soy ağacım – sonsuz acım” da həmin düşüncə xəttinin məntiqi davamıdır.
Kitabın ən təsirli məqamlarından biri soy ağacı anlayışına verilən geniş və mənəvi məzmundur. Burada soy ağacı sadəcə nəsillərin ardıcıllığını göstərən şəcərə deyil. O, insanın haradan gəldiyini, hansı mənəvi dəyərlərin daşıyıcısı olduğunu göstərən bir yaddaş xəritəsidir. İnsan öz köklərini tanıdıqca kimliyini daha dərindən dərk edir, özünü zamanın böyük axarı içərisində daha aydın görür. Bəzən bir kitabın gücü yüzlərlə tarixi sənədin edə bilmədiyini həyata keçirə bilir və bu əsər də məhz belə əsərlərdəndir. Burada keçmiş yalnız xatırlanmır, həm də mənalandırılır.
Əsərin ərsəyə gəlməsində böyük zəhməti olan Əməkdar jurnalist Əntiqə Qonağın xidmətlərini də xüsusi qeyd etmək lazımdır. Onun peşəkar redaktəsi kitabın bədii-estetik dəyərinin və publisistik təsir gücünün daha dolğun şəkildə ortaya çıxmasına mühüm töhfə verib. “Soy ağacım – sonsuz acım” bir kitabdan daha artıq məna daşıyır. Bu əsər keçmişə ehtiramın, mənəvi köklərə sədaqətin və tarixi yaddaşa bağlılığın ifadəsidir. Burada bir ailənin həyat yolu təsvir olunsa da, əslində bütöv bir xalqın yaddaşı, mənəvi dəyərləri və həyat fəlsəfəsi əks olunur.
Zaman ötəcək, illər bir-birini əvəz edəcək, yeni nəsillər dünyaya gələcək. Lakin əsl dəyərlər zamanın hökmünə tabe olmur. Çünki yaddaş unudulmadıqca yaşayır, yaşadıqca xalqın ruhuna çevrilir. Bu kitabın səhifələrində bir nənənin göz yaşları ilə bir xalqın taleyi qovuşur, bir ailənin xatirələri ilə bir millətin yaddaşı eyni nəfəsdə yaşayır. Əsərin son səhifəsini qapayanda insanın qəlbində qəribə bir kövrəklik, eyni zamanda böyük bir qürur duyğusu baş qaldırır. Çünki anlayırsan ki, insanı yaşadan onun nəfəsi deyil, qoyub getdiyi izdir. Bu kitabda keçmiş ağlamır, danışır. Xatirələr susmur, yol göstərir. Talelər unudulmur, nəsilləri bir-birinə bağlayan mənəvi körpüyə çevrilir. Elə buna görə də “Soy ağacım – sonsuz acım” yalnız bir kitab kimi deyil, milli yaddaşın yaşadılması uğrunda qaldırılmış mənəvi bir abidə kimi dəyərləndirilməlidir. Və həmin abidənin üzərində görünməz hərflərlə yazılmış bir həqiqət var: köklərini sevən insan heç vaxt itməz, yaddaşını qoruyan millət isə heç vaxt tarixdən silinməz.
Mövsümağa Ədalətoğlu
AJB-nin üzvü
yazıçı-publisist