Etibar Muradxanlının “Bayatı-Araz” sənədli romanı Azərbaycanın müasir hərb tarixinə, xüsusilə 44 günlük Vətən müharibəsində Dövlət Sərhəd Xidmətinin (DSX) göstərdiyi qəhrəmanlıqlara həsr olunmuş dəyərli bir salnamədir. Müəllif bu əsəri ilə təkcə faktları sənədləşdirməmiş, müharibənin mənəvi, psixoloji və insani tərəflərini bədii dillə oxucuya çatdırmağa nail olmuşdur.
Sənədli roman 2020-ci il sentyabrın 27-də başlayan Vətən müharibəsinin Cənub cəbhəsində cərəyan edən döyüş əməliyyatlarını əhatə edir. Kitab Azərbaycan-İran dövlət sərhədinin 132 kilometrlik hissəsinin işğaldan azad edilməsi, Xudafərin körpüsünün geri qaytarılması və Zəngilan istiqamətindəki strateji yüksəkliklərin fəthi üzərində qurulmuşdur.
Müəllif hadisələri 1990-cı illərin əvvəllərindəki Birinci Qarabağ müharibəsinin acı xatirələri ilə əlaqələndirərək başlayır. Əsərin girişində təsvir olunan ananın fəryadı və kiçik Nicatın meşədə itkin düşməsi səhnəsi, 30 illik həsrətin və qisas hissinin köklərini göstərir. Nicatın 28 il sonra qəhrəman bir zabit kimi qayıtması süjeti, xalqın intiqam və qələbə əzmini simvolizə edir.
Əsərdə 44 günlük Vətən müharibəsi zəfərinin memarlarından olan DSX-nın fəaliyyəti ana xətt kimi götürülür. Burada xüsusi qeyd olunur ki, Dövlət Sərhəd Xidməti təkcə sərhədləri qorumaqla kifayətlənməmiş, həm də müasir texnologiyaları hərbi taktikaya tətbiq edən qüdrətli bir güc kimi çıxış etmişdir.
E.Muradxanlı romanda 27 sentyabr səhərinin ilk saatlarından bəhs edərkən, general-polkovnik Elçin Quliyevin rəhbərliyi ilə həyata keçirilən "AN-2" taktikasına geniş yer ayırır. SSRİ dövründən qalan və kənd təsərrüfatında istifadə olunan köhnə “Kukuruznik” təyyarələrinin pilotsuz uçuş aparatına (PUA) çevrilməsi əməliyyatın əsas sirri idi.
Bu taktikanın mahiyyəti hədəf, icra və nəticədən ibarət idi:
Hədəf düşmənin illərlə qurduğu və “keçilməz” hesab etdiyi Hava Hücumundan Müdafiə (HHM) sistemlərini (məsələn, S-300, Osa, Tor sistemləri) atəş açmağa məcbur edərək koordinatlarını aşkar etmək idi.
Əməliyyatın icrasında təyyarələr xüsusi avadanlıqla təchiz edilərək pilotsuzlaşdırılmışdı. Onlar düşmən sərhədinə daxil olduqda, Ermənistanın HHM sistemləri onları real döyüş təyyarəsi kimi qəbul edirdi.
Nəticədə düşmən bu ucuz və köhnə təyyarələri vurmaq üçün öz bahalı raketlərini işə salır və bununla da öz koordinatlarını (yerini) bəlli edirdi. Romanda təsvir edildiyi kimi, həmin anda pusquda gözləyən “Harop” və “Bayraktar”lar dərhal hərəkətə keçərək ifşa olunmuş HHM sistemlərini məhv edirdilər. Bu, Azərbaycan ordusuna müharibənin ilk günlərindəcə hava məkanında mütləq hakimiyyət qazandırdı.
Kitabın ən maraqlı və dinamik hissələrindən biri general-leytenant Əfqan Nağıyev və general-mayor Babək Qurbanovun (və digər peşəkar zabitlərin) rəhbərliyi ilə həyata keçirilən PUA əməliyyatlarıdır. Müəllif burada “Harop” (kamikadze dronları) və digər zərbəendirici aparatların müharibənin taleyindəki rolunu həm texnoloji üstünlük və insan amili, həm psixoloji təsir, həm də cənub cəbhəsinin azad olunmasında oynadığı rol baxımından xarakterizə edir. Belə ki, “Harop”lar düşmənin ən gizli sığınacaqlarını, komanda-idarəetmə məntəqələrini və hərbi eşelonlarını tapıb məhv etmək üçün istifadə olunurdu. Əsərdə qeyd edilir ki, bu aparatları idarə edən gənc sərhədçi zabitlər sanki bir cərrah dəqiqliyi ilə düşmən hədəflərini sıradan çıxarırdılar.
Kitabda düşmən əsgərlərinin havada görünən bu “ölüm mələkləri”ndən qorxaraq texnikalarını qoyub qaçmaları sənədli faktlarla əks olunub. Haropun çıxardığı özünəməxsus səs düşmən ordusunda dəhşətli bir xaos və mənəvi sarsıntı yaradırdı.
General Əfqan Nağıyevin rəhbərliyi altında aparılan hava əməliyyatları sayəsində Cəbrayıl, Füzuli və Zəngilan istiqamətindəki düşmən istehkamları darmadağın edildi. Bu, quru qoşunlarının, xüsusilə DSX-nın çevik hərəkət qüvvələrinin itkisiz və sürətli şəkildə irəliləməsinə şərait yaratdı.
“Üç nöqtə” əməliyyatında PUA-ların əhəmiyyəti daha çox bəlli olur. Babək Qurbanovun rəhbərliyi ilə keçirilən strateji əməliyyatlarda PUA-ların kəşfiyyat məlumatları quru bölmələrinin manevrlərini sığortalayırdı. Onlar həm kəşfiyyat aparır, həm də koordinatları artilleriyaya ötürərək düşmənin canlı qüvvəsini nöqtə zərbələri ilə məhv edirdilər.
Romanda bu bölmə sübut edir ki, Azərbaycanın qələbəsi təkcə cəsarətdən irəli gəlmirdi, bu, eyni zamanda zəka və texnologiya müharibəsi idi. DSX-nın tətbiq etdiyi bu unikal taktikalar sayəsində düşmənin 30 il ərzində qurduğu müdafiə xətti cəmi bir neçə gün ərzində kağız kimi dağıdıldı. Müəllif bu texnoloji savaşı bir hərbi mütəxəssis dəqiqliyi ilə sənədləşdirmiş, bir yazıçı ruhu ilə qəhrəmanlarımızın rəşadətini oxucuya sevdirmişdir.
E. Muradxanlının sənədli romanı Azərbaycan hərb tarixinə sadəcə bir qələbə hesabatı kimi deyil, canlı bir qəhrəmanlıq eposu kimi daxil olur. Əsərin əsas gücü onun real personajlar üzərində qurulmasındadır; müəllif hadisələri quru faktlarla deyil, insan taleləri üzərindən işləyərək hər bir rütbənin arxasındakı fədakarlığı üzə çıxarır. O, generalların strateji zəkasını sıravi əsgərin səngər rəşadəti ilə elə bir vəhdətdə təqdim edir ki, oxucu ordunun vahid bir orqanizm kimi hərəkət etdiyini aydın görür.
Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı, general-mayor Babək Ələkbərov romanda rəşadət simvolu kimi canlandırılır. Onun Zəngilanın işğaldan azad edilməsi zamanı həyata keçirdiyi mürəkkəb manevrlər detallı təsvir olunur. Yaralanmasına baxmayaraq, “komandir döyüş meydanını tərk etməz” prinsipi ilə hücumu sona qədər idarə etməsi onun obrazının xarakterik cizgisidir. Xudafərin körpüsündən və Zəngilan şəhərindən Ali Baş Komandana etdiyi məruzələr romanda təkcə hərbi prosedur kimi deyil, 30 illik həsrətin bitməsinin emosional zirvəsi kimi verilir.
General-leytenant İlham Mehdiyevin obrazı müasir Azərbaycan generalının portretini cızır. O, əməliyyatları kabinetdən yox, birbaşa ön xətdən, əsgərlə çiyin-çiyinə idarə edir. Romanın ən təsirli məqamlarından biri onun erməni əsirləri ilə söhbətidir. Müəllif burada generalın dili ilə düşmənin ideoloji iflasını və Azərbaycan ordusunun əsir düşmüş düşmənə belə göstərdiyi insani rəftarı (humanizmi) qabardır. Bu, Azərbaycan əsgərinin mənəvi ucalığının göstəricisidir.
Polkovnik (indi general-mayor) Vüsal Sultanovun obrazı dözümlülük və qətiyyət nümunəsidir. Cəbrayıl və Zəngilan istiqamətindəki qanlı döyüşlərdə ağır yaralansa da, onun geri çəkilməməsi, əksinə, tabeçiliyindəki bölmələri ruhlandırması əsərdə epik bir dildə təsvir olunur. Onun simasında oxucu Azərbaycan zabitinin “ölümün gözünə dik baxmaq” fəlsəfəsini görür.
Ağbənd və Mincivanın azad olunmasında Misir Əliyevin rəhbərlik etdiyi bölmələrin rolu əvəzsizdir. Araz boyu irəliləyərək strateji qəsəbələri bir-birinin ardınca təmizləyən bu komandir, hərbi çevikliyin və sürətli qərarvermə qabiliyyətinin nümunəsi kimi təqdim olunur. Onun rəhbərliyi ilə həyata keçirilən cinah zərbələri düşmənin qaçmaqdan başqa yolu qalmadığını sübut edir.
Romanda yalnız yüksək rütbəli zabitlər deyil, müharibənin gedişatına rəng qatan, qələbənin “adsız” qəhrəmanları olan epizodik obrazlar da mühüm yer tutur. Onlar hadisələrin daha canlı və inandırıcı olmasını təmin edir:
Müəllif səngərdə bir parça çörəyi bölüşən, yaralı yoldaşını atəş altından çıxaran adsız əsgərlərin qəhrəmanlığını ön plana çəkir. Onların hər biri Azərbaycan xalqının bir ailə olduğunun simvoludur.
Kitabda “Azəravtoyol”un əməkdaşlarının düşmən atəşi altında ordu üçün yeni yollar açması epizodları var. Müxtəlif epizodlarda döyüş yoldaşını itirən əsgərlərin keçirdiyi hisslər, onların qisas andı və şəhid ailələri ilə bağlı məqamlar əsərə dərin dramatik çalar verir. Məsələn, şəhid olan əkiz qardaşların hekayəsi oxucuda vətənə sevginin hüdudsuzluğunu canlandırır.
Şuşada və digər işğaldan azad edilmiş kəndlərdə azan verən əsgər obrazı, mənəvi qələbənin və milli kimliyin geri qaytarılmasının rəmzi kimi çıxış edir.
“Bayatı-Araz”da hər bir personaj – istər general, istərsə də sıravi əsgər vahid bir amalın zərrələridir. E. Muradxanlı təsvir etdiyi real obrazlar vasitəsilə sübut edir ki, 44 günlük müharibə təkcə texnika savaşı deyil, ilk növbədə ruhun, xarakterin və milli birliyin savaşı idi. Bu qəhrəmanlar sənədli romanın səhifələrindən çıxaraq Azərbaycanın əbədi qürur mənbəyinə çevrilirlər.
E.Muradxanlı bu əsərində müharibənin miqyasını genişləndirərək, onu yalnız hərbi əməliyyatlar müstəvisindən çıxarıb ümummilli bir hərəkat kimi qələmə alır. Kitabda sənədlilik konkret faktlar, rəqəmlər və real şəxslər vasitəsilə, bədiilik isə həmin hadisələrin yaratdığı emosional gərginlik və mənəvi ucalıqla ifadə olunur.
Romanda ən diqqətçəkən məqamlardan biri ordumuzun irəliləməsi üçün infrastrukturun, xüsusilə yolların çəkilməsi prosesidir. Müəllif qeyd edir ki, hərbçilər yeni mövqeləri azad etdikcə, onların ardınca dərhal mülki texnika və mühəndislər daxil olurdu:
Azərbaycan Avtomobil Yolları Dövlət Agentliyinin (AAYDA) sədri Saleh Məmmədovun rəhbərliyi ilə mülki işçilərin göstərdiyi qəhrəmanlıq əsərdə xüsusi rənglərlə təsvir olunur. Müəllif vurğulayır ki, yolçəkənlər düşmən artilleriyasının birbaşa hədəfi altında, ölümün bir addımlığında buldozer və ekskavatorlarla dağları yarır, keçilməz meşələrdə cığırlar açırdılar.
Sənədli faktlarla göstərilir ki, Zəfər yolunun təməlləri məhz həmin günlərdə, hələ döyüşlər getdiyi vaxtda qoyulurdu. Saleh Məmmədovun rəhbərliyi ilə görülən bu işlər texnikanın hərəkətini təmin etməklə yanaşı, yaralıların daşınması və ordunun kəsilməz təchizatı üçün həyati önəm daşıyırdı. Bu, müəllifin dilində “qələbənin damarlarını çəkmək” kimi bədiiləşdirilir.
Əsərdə bədiilik həm də “arxa cəbhə” anlayışının necə müqəddəsləşməsində görünür. Burada yolçəkənlərlə bərabər rabitəçilərin, elektrik təsərrüfatı işçilərinin od-alov içindəki fəaliyyəti müharibənin ayrılmaz hissəsi kimi verilir.
Mülki insanların, yaşlı nənə və babaların əsgərlərə sovqat göndərməsi, uşaqların yazdığı məktublar romanda hərbi taktika qədər mühüm yer tutur. Bu, xalqın ümidindən və qələbəyə olan inamından yaranmışdı.
“Bayatı-Araz” oxucuya çatdırır ki, Vətən müharibəsi hər bir azərbaycanlının öz sahəsində əsgər olduğu bir savaş idi.
Əsərin bədii təsir gücü onun humanizmindədir. Şuşada azan səsinin eşidilməsi, əsgərlərin namaza durması və şəhidlərin ruhuna ehtiram səhnələri oxucunu mənəvi baxımdan sarsıdır. Müəllif qeyd edir ki, bu kitabı yazarkən şəhidlərlə bərabər “şəhadətə yüksəlmiş”, döyüşün bütün ağırlığını çiyinlərində hiss etmişdir.
Müəllif sənədli janrın sərhədlərini aşaraq, Araz çayı boyu yazılan bu yeni qələbə bayatısını xalqın yaddaşına həkk etməyi bacarmışdır. Kitabın hər səhifəsində hiss olunan milli qürur, Azərbaycanın suverenliyinin tam bərpası ilə yekunlaşan şərəfli yolun təntənəsidir.
“Bayatı-Araz” sənədli romanı Azərbaycan ədəbiyyatında hərbi-vətənpərvərlik mövzusunda yazılmış ən sanballı nümunələrdən biridir. Bu əsər gənc nəsil üçün vətənpərvərlik dərsliyi, hərb tariximizi öyrənən tədqiqatçılar üçün mühüm sənəd, şəhid və qazi ailələri üçünsə mənəvi dayaqdır. E. Muradxanlı bu kitabı ilə tarixi faktları saxtalaşdırmaq istəyənlərə sərt cavab verməklə yanaşı, qələbəmizin memarlarını xalqın yaddaşına əbədi həkk edir. Araz boyu çəkilən hər bir yol, azad edilən hər bir qarış torpaq indi bu kitabın səhifələrində canlanır. Bir millətin şərəf hekayəsindən bəhs edən bu kitabı oxumaq hər bir azərbaycanlının mənəvi borcudur.

Adilə Nəzərova
Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru