Bir gün kəfən satana sual verilir:

– Satdığınız mal orijinaldırmı?

Kəfən satan isə cavab verir:

– İndiyə qədər kim alıbsa, heç kim geri gətirmədi.

Bu sadə dialoq zahirdə adi bir söhbət kimi görünür, lakin daxilində insanın faniliyini, ölümün qaçılmazlığını və həyatın son həqiqətini gizlədən dərin bir hikmətdir.

İnsana verilən ən böyük dərs, onun ölümlə üz-üzə qalmasıdır. Ölüm geri dönüşü olmayan yeganə yolculuqdur. Kim bu “mal”ı alırsa, onu geri qaytarmaq imkanı olmur. Bu, insanın bütün arzularının, bütün gücünün və bütün ehtiraslarının son həddi deməkdir.

Su alovu buxara çevirir, alov suyu dumana. Bu qarşıdurma insan ruhunun içindəki ziddiyyətlərin simvoludur. Həyat bizi gah yandırır, gah söndürür, amma hər dəfə başqa bir formaya salır. İnsan da bu çevrilmələrin içində öz mahiyyətini axtarır. Biz yox olmuruq – sadəcə dəyişirik, bir haldan digərinə keçir, bir izdən başqa izə çevrilirik.

Torpaq isə bütün ehtirasların son məhkəməsidir. Üstündə quduran, hakimiyyət uğrunda savaşan, var-dövlət arxasınca qaçan insan, sonda torpağın altında sadəcə “adam” olur. Torpaq hamını bərabərləşdirir, bütün maskaları götürür, bütün oyunları bitirir. Orada nə şöhrət, nə güc, nə də qürur qalır – yalnız ruhun həqiqəti.

Həyatın bütün ehtirasları bir gün torpağın sükutu ilə bitəcək.

Ölüm, insanın ən böyük müəllimidir – o, bizə faniliyi, təvazökarlığı, gerçək dəyərin nə olduğunu öyrədir.

Əsl orijinal olan yalnız kəfəndir – çünki onu alan heç vaxt geri qaytara bilmir.

İnsan yaşadığı müddətdə özünü ölümsüz hesab edir, amma hər nəfəs bir addım bizi torpağa yaxınlaşdırır. Ölümün sükutu həyatın ən gur səsi olur. Bizim bütün mübarizələrimiz, bütün arzularımız, bütün ehtiraslarımız sonda bir ovuc torpağın altında susur.

Həyat bir şamdır – işıq saçaraq özünü tükəndirir. Ölüm isə onun son alovudur – bir anlıq parlayır, sonra sönür. Amma o son alovun parıltısı bütün ömrün mənasını işıqlandırır. İnsanın nəfəsi külək kimi torpağa qarışır, hər ürək döyüntüsü torpağın sükutuna bir addım daha yaxınlaşır. Bizim varlığımız bir dalğa kimi qalxır, sonra sakit okeanın dərinliyinə qarışır. Həyatın bütün gurultusu sonda torpağın səssizliyində əriyir.

Ölümün sükutu həyatın ən gur səsidir.
Torpaq hamını bərabərləşdirir, yalnız vicdanı ayırır.
Şamın son alovu ömrün mənasını işıqlandırır.
İnsanın nəfəsi küləkdir – torpağa qarışaraq əbədiyyətə çevrilir.
Faniliyin dərsi: hər başlanğıcın sonu var, hər son isə yeni bir başlanğıca işarədir.

Torpağın son dərsi budur: bütün güc, bütün ehtiras, bütün arzular sonda torpağın sükutu ilə tamamlanır. Ölümün son alovu isə həyatın işığını mənalandırır, ona dəyər və mahiyyət bəxş edir.

Mövsümağa Ədalətoğlu
yazıçı-publisist